بهداشت محیط

استاندارد روش نمونه‏گيري آب

اين استاندارد دربر دارنده روش‏هاي نمونه‏گيري آب براي تجزيه شيميائي , فيزيكي ميكروبيولوژيكي و راديولوژيكي به ترتيب زير مي‏باشد :

 روش (( الف )) ـ نمونه‏گيري لحظه‏اي ( ناپيوسته )

 روش (( ب )) ـ نمونه‏گيري مركب

 روش (( ج )) ـ نمونه‏گيري مدارم ( پيوسته )

 در اين استاندارد اصول مشخص براي يكنواخت كردن روش‏هاي نمونه‏گيري تعيين شده است و اين دستو كار در مقياس عمومي قابل اجراء بوده و احتمالا در موارد خاص نيز كاربرد خواهد داشت .

واژه نمونه‏گيري كه در اين استاندارد به كار رفته به قرار زير مي‏باشد :

 نمونه‏گيري عبارت است از به دست آوردن قسمتي از ماده كه نمايان‏گر كل ماده مورد نظر باشد

اين استاندارد شامل سه دستور كار براي جمع‏آوري نمونه است :

روش (( الف )) براي جمع‏آوري نمونه لحظه‏اي از يك محل به خصوص مي‏باشد كه فقط معرف خصوصيات آب در زمان نمونه‏گيري است و اين روش براي آزمون‏هاي باكتريولوژي و برخي آزمون‏هاي راديولوژي مناسب مي‏باشد .

روش (( ب )) براي جمع آوري نونه مركب از يك محل به خصوص مي‏باشد كه قسمت‏هاي نمونه در فواصل زماني مختلف گردآوري مي‏شود .

 نمونه مركب مي‏تواند از جمع آوري مقادير آب از مكان‏هاي مختلف يك منبع و يا مجموعه‏اي از آب گردآوري شده از محل‏هاي مختلف در زمان‏هاي مختلف تشكيل گردد .

در روش (( ج )) يك نمونه‏گيري , مداوم ( پيوسته ) از يك و يا چند ايستگاه نمونه‏گيري ايجاد مي‏گردد كه براي دستگاه‏هاي تجزيه مداوم آب مناسب مي‏باشد .

نكات مهم

 هدف از نمونه‏گيري به دست آوردن قسمت كوچكي از آب است كه نمايان‏گر خصوصيات واقعي منبع اصلي باشد و مهمترين عوامل اساسي كه براي رسيدن به اين مقصود لازم است عبارتند از :

 نقاط نمونه‏گيري , زمان نمونه‏گيري , تناوب نمونه‏گيري , و حفظ تركيب نمونه تا زمان اجراي آزمايش .

در اغلب موارد به علت عدم يكنواختي در منبع آب , لزوم نمونه‏گيري از چند نقطه ايجاب مي‏شود و در صورتي‏كه استفاده از محلي به عنوان نمايانگر بيشترين خصوصيات آب مقدور نباشد مي‏توان با شناخت و پي بردن به روابط في مابين يا بهره‏گيري از نتايج به دست آمده به كمك حداقل نقاط نمونه‏گيري اين كار را عملي كرد .

يك نمونه نمايانگر واقعي را الزامأ از يك محل انتخاب شده نمي‏توان برداشت , بلكه تغيير كافي بر روي نتايج يك نمونه غير معرف نيز مي‏توان اطلاعات با ارزشي در مورد روند تغييرات به دست داده و نمونه‏گير را در جهت انتخاب محل‏هائي كه اطلاعات حاصله بيشتر با حقيقت نزديك باشد , راهنمائي و هدايت نمايد .

 بايد توجه داشت اغلب نمونه هايي كه از يك نقطه مجرد يك سيستم گردآوري مي‏شود تا حدودي نمي‏توان به عنوان نمودار واقعي تلقي كرد , بنابراين موضوع قابل اهميت اين است كه حدود معرف بودن نمونه را تشخيص داده و از نتايج به دست آمده آن براي ثبت مداوم كيفيت آب منبع استفاده نمود.

 در غير اين صورت در هنگام تشكيل پرونده لازم است يك ضريب تصحيح فرضي يا ضريب دقت مناسب براي نمونه‏گيري تعيين و در نظر گرفته شود .

در هر روش نمونه‏گيري قواعد عمومي زير بايد به كار رود .

نمونه‏ها بايد نشاندهنده وضعيت موجود در نقطه‏اي باشد كه از آن محل عمل برداشت انجام گرفته است.

نمونه‏ها بايد داراي حجم مناسب به نحوي باشد كه امكان تجديد پذيري آزمون به تعداد مورد نظر در روش آزمون مربوطه فراهم گردد .

نمونه‏ها بايد طبق روش جمع‏آوري , بسته‏بندي و حمل‏ونقل گردد كه مراقبت‏هاي لازم براي تأمين عدم تغيير در تركيبات و خصوصيات ويژه نمونه تا مرحله تجزيه در آزمايشگاه در مورد آن اعمال شده باشد .

روش‏هاي نمونه‏گيري

روش (( الف )) ـ نمونه‏گيري لحظه‏اي

دامنه كاربرد :

 الف ـ كاربرد اين روش در مورد نمونه‏گيري از آب منابعي مانند (( چاه‏ها , رودخانه‏ها چشمه‏ها و نهرهاي كوچك , درياچه‏ها , اقيانوس‏ها , مخازن , خطوط شبكه آب‏رساني و مجاري آب , ظروف و مخازن تهيه و توليد , مولدهاي بخار , برجها و صافي‏هاي تحت فشار زياد و يا زير فشار جو )) براي آزمون‏هاي شيميائي , فيزيكي , باكتريولوژيكي و يا داديولوژيكي مي‏باشد .

 ب ـ يك نمونه لحظه‏اي تنها نمايانگر شرايط و وضعيت موجود در محل وزمان نمونه‏برداري است .

تناوب و مدت نمونه‏گيري :

 الف ـ به منظور برآورد صحيح و منطقي از تركيب آب خام جاري در يك شبكه لوله‏كشي³ شده از يك منبع بزرگ آب ( مانند درياچه ) در نقطه‏اي كه به قدر كافي از ساحل درياچه دور مي‏باشد . براي پيشگيري از تغييرات درون لوله‏اي و يا تغييراتي كه به دليل نفوذ فاضلاب به داخل شبكه‏هاي فرعي آب ممكن است ايجاد شود و بالاخره به منظور كسب طلاع از تغييرات فصلي در كيفيت آب , نمونه‏گيري انفرادي بازمان تناوب طولاني مانند هر دو هفته و يا ماهيانه كافي مي‏باشد .

 در صورتي‏كه نمونه‏ها از نزديك خط ساحلي چنين منبع آبي و يا رودخانه برداشته شود , بايد داراي زمان تناوب كوتاه‏تر مثلا هر روزه باشد تا بتوان اطلاع دقيق‏تري از تغييرات حاصل در تركيب آب را كه در وصرف آن بسيار مهم است به دست آورد .

 تنظيم درجه حرارت :

 الف ـ هنگامي‏كه نمونه‏هاي در درجه حرارت بالاتر از دماي محيط برداشته مي‏شود با استفاده از مارپيچ سرد كننده درجه حرارت آن را به درجه حرارت محيط برسانيد .

 ب ـ در بعضي از روش‏هاي آزمون نياز به تنظيم درجه حرارت ديگري غير از درجه حرارت محيطي است , چنين تنظيمي را بايد در صورت مشخص بودن آن انجام داد .

ذرات معلق :

 الف ـ نمونه‏ها معمولابدون جدا كردن ذرات معلق برداشته مي‏شود و در صورتي‏كه آب موجود در منبع اصلي داراي موادي به صورت كلوئيد و يا مواد معلق به هم پيوسته باشد نمونه را بايد طوري برداشت كه به طور نسبي نمايان‏گر اين مواد نيز باشد .

حجم نمونه :

 الف ـ حجمي حداقل برابر دو ليتر نمونه برداريد ولي برداشتن چهار ليتر نمونه از ارجعيت دارد .

 ب ـ جدول شماره يك بيان‏كننده مقادير تخميني حجم نمونه مناسب براي اندازه‏گيري معمولي و اختصاصي ماده مورد نظر جهت انجام بار آزمون مي‏باشد .

حجم نمونه مورد نياز براي تجزيه باكتريولوژيكي آب بستگي زيادي با تراكم باكتري‏ها در آب دارد و در مورد نمونه هائي كه تراكم باكتري در آن زياد است , رقيق كردن متوالي نمونه الزامي مي‏باشد .

محل نمونه‏گيري

 الف ـ منابع روباز :

 1 ـ با نهايت دقت محلي را براي نمونه‏گيري انتخاب كنيد كه نمونه به دست آمده براي آزمون معرف واقعي توده آب باشد .

 اين نمونه نبايد از كف‏هاي سطحي آب برداشته شود .

 2 ـ به دليل وجود تغييرات وسيع در وضعيت نهرها , درياچه‏ها , مخازن و ساير توده‏هاي آب , تشريح محل دقيق براي نمونه‏گيري امكان ندارد و هنگامي‏كه آب , يك نهر طوري مخلوط شود كه به صورت تقريبأ يكنواخت درآيد نمونه‏اي كه از هر نقطه از مقطع عرضي آب برداشته شود مناسب بوده ولي در مورد نهرها و رودخانه‏هاي بزرگ كه احتمال مخلوط شدن آب وجود ندارد به تعداد نمونه بيشتري اجتياج است و معمولا اين نمونه‏ها در عرض و عمق مختلف يك سطح مقطع رودخانه در هر محلي برداشته مي‏شود .

3 ـ با در نظر گرفتن اطلاعات مورد نياز و تطبيق شرايط محلي , نقطه‏اي را براي نمونه‏گيري انتخاب كنيد كه در پائين‏تر از انشعاب رودخانه و يا محل دخول آلودگي با فاصله‏اي قرار داشته باشد كه اختلاط كامل صورت گيرد و چنانچه اين عمل مقدور نباشد , بهتر است نمونه‏گيري از بالاي انشعاب رود و يا سرچشمه آلودگي و همچنين از محل انشعاب رود و يا سرچشمه آلودگي صورت پذيرد .

 به طور كلي فاصله‏اي در حدود 1/5 تا 4/5 كيلومتر پائين‏تر از محل انشعاب و يا آلودگي كافي است .

 4 ـ نمونه‏ها را بايد در فاصله حداقل دو كيلومتر دورتر از زير سد و يا آبشار جمع آوري كرد تا هواي وارد شده در آب زمان كافي براي خروج را داشته باشد . در هنگام نمونه‏گيري از مخازن , درياچه و يا ساير منابع مشابه , لازم است از نمونه‏گيري از ناحيه‏هائي كه معرف منبع اصلي نمي‏باشد مانند مناطق ورودي جريان‏هاي كوچك آب , مناطق راكد آب و يا مناطق ساحلي كه داراي تغييرات شديد است خود داري كرد مگر در صورتي كه تعيين اثر وضعيت و شرايط محلي چنين نقاط , جزئي از برنامه نمونه‏گيري باشد .

 5 ـ مطلوب‏تر است از هر منيع آب تعدادي نمونه برداشته شود تا تغييرات احتمالي در تركيبات آب قبل از نقطه نهائي نمونه‏گيري تعيين گردد .

 

 ب ـ جريان‏هاي سرپوشيده

 1 ـ انتخاب نقاط نمونه‏گيري در شبكه‏هاي لوله‏كشي , مجاري , مخازن , صافي‏هاي تحت فشار و دستگاه‏هاي سبك‏كننده شيميائي آب , دستگاه‏هاي تهيه آب عاري از مواد معدني , كندانسورهاي سطحي , تبخيركننده‏ها و يا لوله‏هاي كندانسور بستگي به رعايت چگونگي لوله‏كشي , موقعيت قرار گرفتن هر يك از واحدها و شكل آن , خصوصيت و تغييراتي كه مابين ورود و خروج آب رخ مي‏دهد و سرعت عبور جريان آب از واحد داشته و بايد دقت كرد نمونه معرف هنگامي به دست مي‏آيد كه عمل مخلوط كردن در محل به خوبي انجام پذيرفته باشد .

 2 ـ در يك  شبكه لوله‏كشي با باز كردن شير و يا يكي از اتصالات كه به فوريت آب را در دسترس قرار داده و جريان شديد ايجاد مي‏شود را مي‏توان به عنوان يك محل نمونه‏برداري مناسب تلقي كرد .

 در صورتي كه شدت جريان آب كافي نباشد بايد لوله نمونه‏گيري را مسافتي در داخل لوله آب فرو برد تا شدت جريان افزوده شود ( در حدود 25 درصد قطر لوله حداكثر تا 100 ميلي‏متر )

ظروف حامل نمونه :

 الف ـ براي مشخصات ظروف حامل نمونه و چگونگي نگاهداري آن براي تجزيه شيميائي , فيزيكي و راديولوژيكي به استاندارد روش روزمره نمونه‏گيري آب مراجعه كنيد .

 ب ـ براي نمونه‏هاي مورد مصرف در آزمون‏هاي باكتريولوژيكي چهار بطري دهان‏گشاد با در سمباده‏اي به ظرفيت حداقل 300 ميلي‏ليتر آماده كنيد .

 اين بطري‏ها ممكن است از شيشه بور و سيليكات و يا ساير مواد مقاوم در برابر حلاليت آب باشد و از درپوش فلزي و يا پلاستيكي پيچي نيز مي‏توان استفاده كرد .

 بطري‏ها , درپوش‏ها و آستر درپوش‏ها بايد قادر به تحمل درجه حرارت استريليزاسيون بوده و هيچگونه تركيب فراري در هنگام عمل استيليزاسيون از خود توليد نكرده و يا مواد سمي و يا تركيبات متوقف كننده رشد باكتري نيز وارد نمونه آب نكند .

 1 ـ بطري نمونه‏گيري را ابتدا با مواد تميز كننده شسته و سپس با محلول داغ سولفوكروميك تميز نمائيد و آثار محلول تميز كننده در ظرف را توسط آب مقطر دوبار تقطير شده آب‏كشي و سپس براي برطرف كردن اثر فلزات سنگين احتمالي موجود در باقيمانده كرومات با محلول رقيق اسيد نيتريك شستشور دهيد .

 در خاتمه بطري‏ها را با آب مقطر دوبار تقطير شده آب‏كشي كرده و بگذاريد خشك شود .

 2 ـ در صورتي‏كه آب آب در نمونه برداشته شده حاوي باقيمانده كلر باشد , مقداري تيوسولفات سديم تا ايجاد غلظت تقريبي 100 ميلي‏گرم در ليتر به هر نمونه اضافه كنيد . ولي در حالتي كه تيو سولفات با مواد مصرفي بعدي احتمالا ايجاد اختلال و مزاحمت كند مي‏توان اين مرحله را حذف كرد .

 3 ـ در بطري را بسته و سر و كردن بطري را با ورق فلزي ( آلومينيومي ) براي جلوگيري از آلوده شدن بپوشانيد و در هواي داغ خشك با دماي حداقل 170 درجه سانتي‏گراد و يا اتووكلاو با دماي حداقل 121 درجه سانتي‏گراد به مدت 15 دقيقه استرليزه كنيد .

 در طي اين مدت بايد در پوش بطري را براي جلوگيري از تركيدن احتمالي آن كمي شل كرد و سپس يك نوار از ورق آلومينيم بين در شسشه‏اي و جداره دهانه بطري قرار دهيد .

جمع‏آوري نمونه

ـ نمونه براي آزمون ميكروبيولوژي

 1 ـ هنگامي‏كه برداشت نمونه از طريق شير و يا لوله نمونه‏گيري انجام مي‏شود لازم است آب حداقل به مدت پنج دقيقه و يا بيشتر براي شستشوي كامل سيستمي كه به مدت دو ساعت و يا بيشتر راكد بوده است به ميزان شش تا ده برابر حجم آن جريان يابد .

 2 ـ خروجي نمونه را بسته و بدون لمس كردن قسمت دروني آن را خالي كنيد . سپس با شعله مناسب و يا هر وسيله ديگري كه دوده وارد لوله نكند محل خروجي نمونه را شعله بگيريد و در صورتي مي‏توان روش استفاده از شعله را حذف نمود كه خروجي نمونه با استفاده از پنبه و پارچه اشباع شده با الكل اتيليك تقليب شده (70 درصد ) پاك شود .

 3 ـ در صورتي كه آب مورد نمونه‏گيري كلرينه شده و داراي باقيمانده كلر باشد و يا عامل اكسيد كننده ديگري به صورت آزاد و يا تركيبي باشد كه به عنوان گندزدائي آب به كار رفته است , يك بطري نمونه‏برداري محتوي مقداري تيوسولفات سديم انتخاب كنيد , در غير اين صورت استفاده از تيوسولفات سديم حذف مي‏گردد .

 در حالتي كه افزودن تيوسولفات در آزمون‏هاي بعدي مانند بررسي باكتري‏هاي احيأ كننده سولفات و غيره ايجاد مزاحمت مي‏كند بايد از به كار بردن تيوسولفات در بطري نمونه‏گيري هر چند كه عوامل گندزدا در آب نير موجود باشد خودداري كرد و بايد آزمون را به سرعت انجام داد .

 4 ـ در بطري را برداريد , ترتيب برداشتن آن بدين صورت است كه براي جلوگيري از آلوده شدن آن در اثر تماس مستقيم با دست , آن را با پوششي مانند كاغذ آلومينيم برداريد و براي اجتناب از لمس كردن دهانه بطري پائين بطري را گرفته و بدون آب‏كشي با آب مورد نمونه‏گيري آن را به سرعت در زير جريان آب قرار داده و سه‏چهارم بطري را پر كنيد تا عمل مخلوط كردن نمونه قبل از آزمون به سهولت قابل انجام باشد .

 بدون تأمل در بطري را گذارده و ورق فلزي گردگير را دور گردن بطري بپيچيد و دقت كنيد از تماس با در گردن بطري در حين  عمل خودداري و حتي‏الامكان هيچگونه غباري در اثر وزش دخل بطري نشود .

 5 ـ هنگامي‏كه آب مورد نمونه‏گيري بالاتر و يا پايين تر از فشار جو باشد بايد از وسايل مخصوص براي برداشتن نمونه استفاده شود كه در صورت اجازه دادن شرايط فيزيكي , ساده‏ترين وسايل , استفاده از فشار سنج مي‏باشد .

 وسيله برداشت نمونه از يك خط لوله و يا سيستمي كه تحت خلاء قرار دارد عبارت است از يك پمپ پيستوني كوچك كه نمونه را به يك ظرف نمونه‏گيري كه در فشار جو است منتقل مي‏كند و اين پمپ بايد از مواردي بوده و ساختمان آن طوري باشد كه باعث آلودگي نمونه نشود و ظرف (( گيرنده نمونه )) بين پمپ و نقطه نمونه‏گيري جاي گيرد . با چنين ترتيبي نمونه موجود در ظرف گيرنده نمونه پس از بستن شير آن و رسانيدن به فشار جو , به داخل ظرف نمونه‏گيري خالي خواهد شد .

نگاهداري نمونه‏ها نمونه‏هاي آزمون باكتريولوژي در صورتيكه ظرف يكساعت پس از جمع‏آوري مورد آزمايش قرار نگيرد , احتياج به سردكردن دارد .

 1 ـ نمونه‏هائي كه در يك ساعت اول پس از جمع‏آوري مورد آزمون قرار مي‏گيرد را مي‏توان بدون يخ زدن در محل سرد نگاه داشت .

 2 ـ نمونه‏هائي كه بيشتر از يك ساعت از نمونه‏گيري امكان آزمايش آن فراهم مي‏شود بايد در يخچال و يا يخدان در درجه حرارتي كه بيشتر از چهار درجه سانتي‏گراد نباشد نگاهداري نمود .

 در هيچ حالتي فاصله زماني بين جمع‏آوري و آزمون نبايد بيشتر از 12 ساعت در موارد عادي و يا شش ساعت در مورد نمونه‏هاي مشكوك به داشتن مقادير زياد از ارگانيزم باشد .

 براي دستور كارهاي بررسي نمونه در محل ( آزمايشات صحرائي ) بايد مدت زمان طولاني‏تري در نظر گرفته شود .

 3 ـ در صورت حمل‏ونقل نمونه‏ها را بايد در ظرفي با جدار عايق كه محتوي يخ است منتقل كرد تا دماي آن بين صفر تا چهار درجه سانتي‏گراد باقيمانده و امكان استفاده براي آزمون , ظرف 12 ساعت پس از جمع‏آوري فراهم گردد .

 4 ـ اگر شرايط حفظ و نگهداري نمونه با بندهاي 2 و 3 اين قسمت تطبيق نكند شرايط واقعي را در گزارش آزمون بيان كنيد .

 

 

برچسب‏گذاري و انتقال نمونه

 الف ـ اطلاعات مشروحه زير را بر روي قسمتي از شيشه كه قبلا جهت نوشتن سمباده زده و مات شده است و يا بر روي  يك برچسب چسب‏دار و يا برچسب پارچه‏اي و يا كاغذي متصل به ظروف بنويسيد :

     ـ شماره نمونه

     ـ تاريخ و زمان نمونه‏گيري

     ـ منبع نمونه

     ـ نقطه نمونه‏گيري ( با جزئيات كامل , به‏طوري‏كه فرد ديگري به كمك آن از همان نقطه كه نمونه برداشته شده است بتواند نمونه دومي را بردارد .)

     ـ درجه حرارت و سرعت جريان سيال در وسيله نمونه‏گيري

     ـ درجه حرارت نمونه

     ـ نوع و مقدار مواد محافظ افزوده شده

     ـ نتايج آزمون‏هاي انجام شده در محل نمونه‏گيري ( آزمون‏هاي صحرائي )

     ـ امضاي نمونه‏گير

 ب ـ در ظروف نمونه را در محل خود محكم كرده و براي جلوگيري از تراوش نمونه در حين حمل‏ونقل آن را با سيم , نوار و يا ريسمان ببنديد .

 ظروف  نمونه بايد به اندازه‏اي باشد كه پس از پر كردن آن با حجم مورد نظر از نمونه حجمي معادل يك درصد از ظرفيت آن جهت انبساط مايع خالي باشد

 ج ـ حمل‏ونقل ظروف نمونه بايد در جعبه ( ترجيحأ چوبي ) انجام شود كه اين جعبه داراي محفظه‏هاي جداگانه براي هر يك از ظروف نمونه بوده و بقيه فضاي آن در اطراف ظرف نمونه با كاغذ مچاله شده , نمد و يا مواد مشابه ديگري پر شده و يا ظرف نمونه در محل خود به وسيله گيره‏هاي فنري , خاك اره و يا فوم پلاستيكي و يا موادي مشابه آن مستقر شود .

 نمونه‏هايي كه به سرعت منجمد شده است بايد براي باقي ماندن به حالت يخ زده همراه با انيدريك كربنيك جامد ( يخ خشك ) حمل‏و نقل شود .

 هـ ـ نشاني فرستنده و گيرنده را به‏طور واضح در دو ظرف جعبه نوشته و يا توسط كارت و يا برچسب به آن متصل كنيد و در صورت لزوم برچسب‏هاي تشريحي و اخطاري مانند :

 (( شكستني ,)) (( مايع ,)) (( شيشه ,)) (( بادقت حمل شود ,)) (( اين قسمت رو به بالا ,)) و در هواي سرد عبارت (( از يخ زدن جلوگيري شود ,)) را نيز به استثنأ نمونه‏هايي كه عمدا به صورت منجمد در مي‏آيد بر روي آن بچسبانيد .

 

 

نمونه گیری مرکب

دامنه كاربرد

 الف ـ روش نمونه‏گيري مركب از آب در مورد تجزيه‏هاي دنباله‏اي فيزيكي و شيميائي به كار رفته اما براي جمع‏آوري نمونه جهت آزمون‏هاي داديولوژيكي به خصوص راديو نوكلئوئيدهاي عمر كوتاه مناسب نمي‏باشد . ولي مي‏توان براي روش‏هاي آزمون انفرادي به منظور تعيين تاثير زمان تناوب قبل از تجزيه به آن مراجعه كرد .

 ب ـ نمونه‏هاي مركب براي آزمون‏هاي باكتريولوژيكي و يا تركيباتي كه در زيرنويس ( ج ) از جدول شماره يك بيان شده است مناسب نمي‏باشد .

 

نمونه‏گيري پيوسته

دامنه كاربرد

با يكديگر مخلوط كنيد .

 

 

 

 

دفعات نمونه برداری بمنظور آزمايش باکتريولوژکي

دفعات نمونه برداری و آزمايش نمونه های آب بايد کنترل صحيح کيفيت آب را امکان پذير سازد.

 

« جدول نمونه برداری منابع آب کلرينه شده»